De invoering van de euro, het beleid van de Europese Centrale Bank, politici die geen ‘nee’ kunnen zeggen en het ontbreken van een langetermijncultuur zijn de gedroomde ingrediënten voor de bar slechte toestand van de begroting. Op termijn is de cocktail ook goed voor een Belgische nachtmerrie.

(Artikel door Peter De Keyzer, managing partner van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 25 november 2022.)

België kreeg afgelopen week een flinke bolwassing van de Europese Commissie over de bar slechte toestand van de begroting – we hebben het grootste overheidstekort van de eurozone. De vaak verguisde Zuid-Europese landen leggen vandaag meer begrotingsdiscipline aan de dag dan België. Het ontslag van staatssecretaris Eva De Bleeker (Open VLD) was een schrijnend dieptepunt. Als financieel directeur van de regering had ze het aangedurfd om het voorzichtigheidsprincipe te hanteren. Ze werd daarvoor prompt de laan uitgestuurd. Wie in de regering durft te zeggen dat de budgettaire keizer geen kleren aan heeft, wacht het schavot.

Op hetzelfde moment passeert elke dag op radio, tv en in kranten een bonte stoet mensen van vakbonden, middenveld, zorg, justitie of onderwijs die meer geld eisen. Telkens gevolgd door begripvolle politici die beloven meer middelen vrij te maken of budgetten te zullen herbekijken. Waar zou al dat geld in vredesnaam vandaan kunnen komen? Wie legt de bevolking uit dat het geld op is? Meer nog: wie legt uit dat een budgettaire crisis waarschijnlijker en dichter bij is dan extra budget?

België heeft vandaag al zowat de hoogste belastingdruk ter wereld. Toch is zelfs dat schijnbaar onvoldoende om rond te komen – de overheid geeft een pak meer uit dan er binnenkomt. En we doen dat al heel lang. Het aantal jaren de afgelopen halve eeuw dat de Belgische begroting een positief saldo vertoonde, was op één hand te tellen. Waarom kunnen wij niet wat andere landen wel kunnen?

Discipline

Een eerste oorzaak is de invoering van de euro. Terwijl de christendemocratische premier Jean-Luc Dehaene in de jaren 90 een bijzonder zware sanering leidde om ons in de euroclub te loodsen, is sindsdien alle budgettaire discipline verdwenen. In pre-eurotijden mondden ontspoorde begrotingen uit in een stijgende Belgische rente of een verzwakking van de Belgische frank. Die twee koortsthermometers zijn er vandaag niet meer. De Belgische frank bestaat niet meer en de Europese Centrale Bank (ECB) houdt onze rentes kunstmatig laag door haar aankopen van overheidsobligaties.

Het is ook geen toeval dat regeringsvormingen veel langer duren – er is toch geen sanctie voor munt noch rente. Zonder euro of ECB stond het Internationaal Muntetair Fonds allang in België met een fors reddings- en saneringsplan.

Ten tweede zijn politici in dit land niet in staat ‘nee’ te zeggen. Elke vraag om meer geld, hogere subsidies, nieuwe meldpunten, overheidsinstellingen of sociale maatregelen wordt telkens met ‘ja’ beantwoord. Een almaar stijgend overheidsbeslag is dan ook het gevolg van een overheid die alles wil regelen. Die op elke vraag van bevolking, drukkingsgroep of bij elk schrijnend geval antwoordt met ‘we zullen dat wel oplossen’. Het gevolg: een almaar groter overheidsbeslag en een gelijktijdige kwaliteitsdaling van de dienstverlening.

Dat had de Amerikaanse president Ronald Reagan goed begrepen: ‘Een begroting in evenwicht bereiken is zoals het bewaren van je maagdelijkheid: je moet ‘nee’ leren zeggen.’ In een regering met zeven partijen waarvan sommige vrezen voor hun voortbestaan, is ‘nee’ zeggen vandaag niet aan de orde. Een verdere budgettaire ontsporing en mogelijk financiële crisis staan dan ook allicht op het menu.

Ten derde hebben we in dit land een gebrek aan langetermijncultuur. Wat is het plan voor dit land? Hoe moeten infrastructuur, onderwijs, arbeidsmarkt of carrières eruit zien in 2030 of in 2040? Hoe raken we daar? Geen enkele politieke partij of politicus die daar vandaag het antwoord op heeft. Ik heb het al aan heel wat politici en voorzitters gesuggereerd: alleen met een langetermijnplan ben je onderscheidend en kan je dit land welvarender maken. Helaas: het gebrek aan strategische geletterdheid op beleidsniveau is in België schrijnend.

Het valt te hopen dat in België vroeg of laat de frank valt en we beginnen aan het gezond maken van onze overheidsfinanciën. Met een langetermijnplan. Met een overheid die zich focust op haar kerntaken. Die goed doet wat ze moet doen en ‘nee’ zegt op al de rest. Als de politiek het vandaag niet doet, zullen de financiële markten het onvermijdelijk doen. De prijs die we dan zullen betalen, zal hoog zijn: crisis, verarming en verdere polarisatie. Laat het niet zover komen.