Deze crisis moet voor België geen eindpunt zijn, maar een keerpunt.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 18 december 2020.)

Zet mensen onder druk en je ziet hun ware aard. Hoe groter de druk, hoe beter en duidelijker het beeld. Wat geldt voor mensen, geldt bij uitbreiding ook voor landen of maatschappijen. De huidige crisis drukt ons dan ook met de neus op onze zwaktes. Laten we ze oplijsten en proberen aan te pakken.

Eerst en vooral: in België is iedereen bevoegd en niemand verantwoordelijk. Of je nu een belgicist bent of een regionalist, iedereen ziet dat onze complexe staatsstructuur veel geld kost én ondermaatse resultaten oplevert. Zeker in een pandemie is zoiets dodelijk. Letterlijk. Dat we wereldwijd het hoogste aantal coviddoden per miljoen inwoners tellen, hebben we mede te danken aan de kakofonie aan adviesraden, comités, provinciegouverneurs, experten en regionale ministers. Wie dan wel vlakaf zegt waar het op neerkomt, kan vaak op sympathie rekenen. Mensen snakken naar eenheid van commando, transparantie en duidelijkheid.

Ten tweede: we hebben een gebrek aan visie op de langere termijn. Onze grote uitdagingen krijgen we maar heel moeilijk aangepakt: arbeidsmarkt, pensioenen, onderwijs, infrastructuur, digitalisering en klimaat. Ook dat heeft Covid-19 opnieuw duidelijk gemaakt. Van het verbranden van de strategische voorraad mondmaskers tot het achterop hinken in elke fase van de pandemie. We kijken vaak niet verder dan onze neus lang is, hebben een kort geheugen en komen te vaak te laat.

Ten derde: we denken te weinig digitaal. Ooit was de digitale identiteitskaart het uithangbord voor hoe België digitaal voorop liep. Vandaag denken we bij de woorden ‘digitalisering’ en ‘overheid’ aan de eeuwige werf van Justitie. Ook de afgelopen maanden hebben we te weinig ingezet op digitale tools. Zo verloopt de contacttracing nog altijd bijzonder moeilijk in vergelijking met andere landen. Dankzij doorgedreven digitalisering kon Singapore de economie al veel sneller openen. Dat het land binnenkort het World Economic Forum mag ontvangen, is de best denkbare digitaliseringstrofee. In België kwamen via Zaventem in november 110.000 reizigers binnen, van wie slechts een homeopathisch percentage werd getest. Allemaal mensen met een smartphone.

Ten vierde: veel tijdelijke kleintjes maken een permanent groot gat in de begroting. Denk aan het brugpensioen dat in de jaren 70 werd ingevoerd als een crisismaatregel en dat een halve eeuw later nog altijd als een spook rondwaart. Tijdens voorgaande economische crisissen liep het Belgische overheidsbeslag dan ook telkens op tot een nieuw plateau. Als de overheid geld uitgeeft, is dat bovendien veel te vaak onder de vorm van onmiddellijke consumptie, en te weinig als langetermijninvesteringen. Veel te veel subsidies, uitkeringen of premies allerhande. Voor 110 miljoen euro treincheques uitdelen is leuk voor wie ze krijgt, maar zal geen jota helpen om de NMBS efficiënter te maken. Wat als we die 110 miljoen euro hadden besteed aan de digitalisering van het spoorbedrijf? Dan hebben we het nog niet over het groene idee om voor 3 miljard per jaar een nieuwe uitkering voor jongeren in het leven te roepen.

Ziedaar de analyse van België zoals die al heel lang wordt gemaakt door analisten en internationale instellingen. Al die zwakheden zijn niet nieuw, de gezondheidscrisis zet ze alleen eens te meer in de verf.

Maar er is ook goed nieuws. Waar we ons vandaag bevinden, is niet ons lot. Landen kunnen veranderen. Heel wat landen hebben het ons al voorgedaan. Duitsland was begin jaren 2000 de zieke man van Europa, hervormde onder meer de arbeidsmarkt en is nu de sterkste economie van de EU. Estland evolueerde van kleine communistische Sovjetstaat naar digitale koploper.

Ierland was een achtergesteld land voor zijn toetreding tot de Europese Unie, en is nu een digitale kampioen. Zweden kampte in de jaren 90 met torenhoge belastingen en een jarenlange recessie en is nu een voorbeeldland op veel vlakken. Stuk voor stuk landen die zichzelf opnieuw hebben heruitgevonden. Nadat een crisis ze met de neus op de feiten drukte. Hopelijk wordt deze crisis ook voor België geen eindpunt maar wel een keerpunt.