Iedereen voelt aan dat uit de extreme mix van omstandigheden meerdere unknown unknowns zullen opborrelen. Welke? Wanneer? Waar? Onmogelijk te voorspellen.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 25 september 2020.)

Hoe groot is de kans op een burgeroorlog in de Verenigde Staten? Hoe groot is de kans dat onze kinderen verplicht worden uitgestuurd naar een buitenlands conflict? Hoe groot is de kans op een staatsgreep in een West-Europees land? Elk van die kansen is significant groter dan nul. Stuk voor stuk zijn het potentiële gamechangers waarmee niemand vandaag rekening houdt.

In die zin zijn ze vergelijkbaar met 9/11 of de implosie van Lehman Brothers. Zaken die op geen enkele radar stonden, waar niemand rekening mee hield maar die allesbepalend waren voor alles wat volgde. Zonder 9/11 geen war on terror. Zonder Lehman Brothers geen bijna-implosie van de euro. Als bevolking, bestuurders of beleidsmakers houden we niet van dat soort onzekerheden. De impact is heel groot, maar toch nauwelijks te bevatten, in te schatten of te voorspellen. Het zijn unknown unknowns.

Afgelijnde scenario’s

We voelen ons veel beter bij known unknowns. Relatief kleine impact, helder af te lijnen en makkelijk in voorspellingen, kansen of scenario’s te gieten. De kans op een recessie. De kans op een verkiezingsoverwinning van Joe Biden. De kans op regen dit weekend. De kans om de lotto te winnen. Perfect in kaart te brengen en ideaal om kansen aan toe te kennen. Afgelijnde scenario’s geven een gevoel van beheersbaarheid, voorspelbaarheid en controle. Zo creëren we de gevaarlijke illusie dat we toekomst perfect kunnen uitstippelen. Terwijl de echte gamechangers per definitie niet voorspelbaar zijn.

Dat is de centrale these uit het schitterende boek ‘Radical Uncertainty – Decision-making for an unknowable future’ van John Kay en Mervyn King. Beiden zijn economen, de eerste professor, de tweede onder meer voormalig gouverneur van de Britse centrale bank. Hun stelling is dat economen, bankiers, managers en beleidsmakers maar al te graag de toekomst beheersbaar willen maken met wiskundige modellen, statistieken, historische analogieën of waarschijnlijkheden. De dingen die er toe doen en de toekomst in een plooi leggen, worden daarom veel te vaak genegeerd.

De timing van het boek kon nauwelijks beter. We beleven de grootste economische schok sinds de Grote Depressie, de snelste schuldopbouw ooit in vredestijd en de grootste impact op het leven van de wereldwijde bevolking sinds de Tweede Wereldoorlog. Daardoor vergroot de instabiliteit in het systeem.

Zittende president

Neem de Verenigde Staten. Daar heeft de zittende president aangekondigd dat hij misschien niet zomaar opstapt aan het einde van zijn termijn. De spanningen tussen links en rechts lopen verder op en worden steeds grimmiger. Kijk naar de triomf van China. Door de vrijheid van burgers radicaal te beperken, kan het land dit jaar als enige land van de G20 positieve groeicijfers voorleggen. Het is overduidelijk dat China zijn dominantie verder wil consolideren en de strijd met het Westen intenser wordt.

Europa is economisch en politiek verzwakt door Covid-19 en de ongelijkheden tussen landen nemen toe. Samenlevingen die daar onder druk staan, zijn veel makkelijker te destabiliseren. Dan hebben we het nog niet over klimaat, het effect van lockdowns op mentale gezondheid, de gevolgen voor de banksector of het effect van sociale media op radicalisering. We bereiden ons maar beter voor op een aantal unknown unknowns. Covid-19 was alvast een belangrijke graadmeter om de schokbestendigheid van maatschappijen, landen en politieke systemen te beoordelen.

Zelfs het kleinste kind voelt aan dat een ‘middle of the road’-scenario de komende jaren uitgesloten is. Iedereen voelt aan dat uit de huidige extreme mix van omstandigheden meerdere unknown unknowns zullen opborrelen. Welke? Wanneer? Waar? Onmogelijk te voorspellen.

Wat moeten we dan doen als de gamechanger ons overvalt, en hoe kunnen we ons voorbereiden? Vergeet spreadsheets, draaiboeken, persconferenties of vastgelegde procedures. Denk vooral aan weerbaarheid, veerkracht, flexibiliteit, improvisatie, verbeeldingskracht en vooral heel veel politiek leiderschap. Vergeet modellen en computers, denk vooral aan menselijk leiderschap.