Binnenkort zijn het verkiezingen en dat zullen we geweten hebben.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 1 maart 2019.)

Overal woeden de debatten in alle hevigheid. Vroeger gebeurde dat vooral in de kranten, op tv, op café of aan de keukentafel. Vandaag heeft het debat zich deels verplaatst naar de sociale media. Of het nu gaat over klimaat, nucleaire energie, migratie of begroting, veel mensen grijpen eerst naar sociale media om zich te informeren, te discussiëren en – helaas – te polariseren.

In de VS is voor de meerderheid van de bevolking sociale media de eerste bron. Een recente peiling stelde dat minder dan de helft van de Vlamingen dagelijks nog lineair tv-kijkt. YouTube, Instagram, Facebook, Twitter, podcasts en andere vervangen in sneltempo klassieke media. Mensen zijn dan gelijktijdig curator, eindredacteur, journalist, animator, presentator en programmamaker van hun eigen content, entertainment en nieuws.

Dat is op zich goed nieuws. Er was een tijd dat alleen de staatstelevisie of de overheid bepaalde wat we te zien kregen. De zuil waartoe je behoorde, bepaalde welke krant je las en welk bolletje je moest kleuren bij de verkiezingen. Die tijd ligt dus achter ons. Mensen hebben veel meer keuze, en maar goed ook. Ook bieden sociale media individuele burgers vlot een platform om hun boodschap te delen, een carrière te beginnen of zelf volgers te krijgen. Voorbij is de tijd dat ‘experts’ bepaalden wie een podium, aandacht of zendtijd kreeg. Dat is de verdienste van sociale media. Het individu krijgt toegang tot een wereldwijd publiek en wereldwijde content.

Valkuilen

Het effect op de maatschappij als geheel is veel minder onschuldig. Ons brein is feilbaar en er liggen heel wat mentale valkuilen. Neem nu de ‘confirmation bias’: we zoeken in de praktijk vooral nieuws of feiten die aansluiten bij onze overtuigingen. Of het nu gaat over klimaat, migratie, begroting of geopolitiek, we lezen graag wat onze mening bevestigt, niet wat ons op andere gedachten kan brengen. Of neem het ‘Dunning-Kruger’-effect. Hoe meer iemand over een bepaald onderwerp weet, hoe minder zeker hij van zijn stuk is. De expert zal veel vaker twijfelen, de amateur is radicaal en roept harder. Of neem het feit dat de meeste mensen sneller getriggerd worden door negatief, sensationeel of emotioneel nieuws, dan door positief nieuws of koude, harde feiten. Zo zijn er tientallen mentale valkuilen. Waardoor de wereld zoals we die zien vaak niet de wereld is zoals ze is.

Bovendien is het algoritme van de sociale media vele malen slimmer dan de mens. Het zal dan ook schaamteloos alle menselijke mentale valkuilen exploiteren en uitvergroten. Met één doel: gebruikers zo lang mogelijk op het betrokken platform houden om zo veel mogelijk advertentieruimte te kunnen verkopen. Ze zullen je niet meteen alle nieuwtjes geven, ze laten je wat langer wachten om je verslaving aan te wakkeren. Ze zullen je artikels aanbieden waarvan ze weten dat je ze zal willen lezen, liken of delen. Confirmation bias, verslavingsgevoeligheid, de nood aan bevestiging, emotionele instincten… Sociale media zullen ze allemaal uitbuiten.

Bokswedstrijd

De combinatie van een feilbaar brein en een onfeilbaar algoritme heeft verstrekkende gevolgen. Sociale media hebben geen baat bij nuance, wel bij polarisering. Een executie of een bokswedstrijd lokt nu eenmaal meer kijkers dan een documentaire of een debat. Als het over de samenhang en de harmonie in een maatschappij gaat, zijn de sociale media vandaag meer een bedreiging dan een aanwinst. Ze buiten mentale valkuilen bewust uit. Moedigen verslaving bewust aan. Hanteren polarisering als businessmodel. Zijn grote datastofzuigers vermomd als vriendenclub die en passant privacy vernietigen. China toont nu al hoe sociale netwerken kunnen worden gebruikt als repressieapparaat. Hoewel westerse sociale media daar nog niet op uit zijn, verwerven ze hun macht en hun onaantastbare commerciële positie met dezelfde technieken.

Het is naïef te denken dat gebruikers de baas zijn van de sociale media. Dat door de wijsheid van de massa waarheid, kwaliteit, nuance en wederzijds begrip vanzelf komen bovendrijven. Van virale video’s tot fake news, van polarisering tot cyberbullying, van vereenzaming tot sociale media checken achter het stuur… De sociale media staan bijzonder ver van het ideaal waarbij iedereen in de wereld meer begrip opbrengt voor elkaar. Om een liberale democratie en een samenleving te laten werken hebben we vooral nood aan solidariteit, verdraagzaamheid, wederzijds begrip, redelijkheid, objectiviteit en de bereidheid om conflicten op te lossen. Die eigenschappen zie ik vandaag niet bij de sociale media. In hun huidige vorm zijn ze dan ook geen oplossing voor een beter functionerende samenleving, maar een bedreiging.