Wat brengen 2018 en de nabije toekomst ons?

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van Growth Inc. en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 29 december 2017.)

Migratie is vandaag niet meer weg te denken uit het publieke debat, en dat zowel in België als in Europa. Denken we maar aan het terugsturen van Soedanezen in België, het verzet van Centraal- en Oost-Europa tegen meer migratie of asielzoekers en de deals met Libië en Turkije om bootvluchtelingen naar Europa tegen te houden. Ook in 2018 zal de migratie opnieuw hoog op de politieke agenda staan, zowel hier als in Europa.

Er zijn weinig thema’s die meer beleidsdomeinen raken dan migratie. Migratie heeft raakvlakken met economisch beleid, onderwijs, cultuur, mensenrechten, ontwikkelingssamenwerking, veiligheid, politiek, taal en cultuur. Er zijn ook weinig thema’s die op langere termijn meer impact hebben dan migratie. Er is ook nauwelijks een thema dat meer verdeelt. Praat met tien mensen en ze hebben over het onderwerp vijftien verschillende meningen. Probeer dan maar om onder 27 Europese landen een vergelijk te vinden.

Voor Europa zien de uitdagingen er enorm uit, en dat om meerdere redenen. In Canada, de Verenigde Staten en Australië zit migratie hoe dan ook in het nationale DNA. Die landen zijn letterlijk gebouwd op migratie.

Eerst en vooral zit immigratie veel minder in ons DNA. Het ontbreekt in Europa dan ook vaak aan een beleid ter zake. Het ene land is ruimhartig tegenover asielzoekers, terwijl het andere er geen wil. Nog een ander land zoekt hooggeschoolde migranten terwijl weer een ander ook ongeschoolden aantrekt.

Ten tweede vergrijst de Europese bevolking de volgende decennia niet alleen, ze krimpt ook vrij snel. Tussen 2017 en 2050 krimpt de volledige Europese bevolking (inclusief Rusland) van 742 miljoen tot 716 miljoen. Tegen 2100 verliezen zowel Italië, Spanje als Duitsland elk ongeveer 10 miljoen inwoners. Alleen al daarom zouden bijkomende werkkrachten, ondernemers en belastingbetalers welkom zijn.

Ten slotte is er de nabijheid van Afrika, waar de bevolking de volgende decennia explodeert. Volgens de projecties van de Verenigde Naties groeit de Afrikaanse bevolking van 1,2 miljard vandaag tot 2,5 miljard in 2050. Tegen 2100 zou Afrika zelfs 4,5 miljard bewoners tellen. De VS, Canada en Australië bevinden zich allemaal in het midden van een grote oceaan. Daardoor is het voor migranten of asielzoekers moeilijker om er te raken en kunnen de landen veel selectiever zijn in wie ze aanvaarden en waarom ze dat doen. Dat is voor Europa niet het geval. Tussen een arm en exploderend Afrika en een rijk en vergrijzend Europa zijn er nauwelijks natuurlijke obstakels. Wegens al die redenen is Europa verplicht werk te maken van een migratiebeleid.

Geen strategie

Vandaag heeft Europa geen enkele strategie op dat gebied. De beste illustratie is de bocht van 180 graden die Europa de afgelopen jaren heeft gemaakt. Op de grote vluchtelingenstroom van 2015 reageerde Angela Merkel met het ondertussen historische ‘Wir schaffen das’. Bijzonder genereus, maar weinig doordacht. De tegenreactie liet dan ook niet op zich wachten. Na Donald Trump, Geert Wilders, Marine Le Pen en de brexit is het discours over migratie en migranten opnieuw een pak negatiever geworden.

Als reactie daarop sluit Europa vandaag vluchtelingendeals met dubieuze regimes als die van Turkije en Libië. Het tracht daarmee de migranten uit het eigen land, de pers en de publieke opinie te houden. Dit soort beleid – in drie jaar tijd van helemaal open naar bijna helemaal gesloten grenzen – illustreert het volkomen gebrek aan een strategie.

Precies omdat migratie over economie, arbeidsmarkt, sociale cohesie, cultuur, taal en veiligheid gaat, is het des te belangrijker dat we een echte strategie ontwikkelen. Welke migranten laten we binnen? Wat is ons asielbeleid? Recruteren we actief hooggeschoolde migranten? Willen we migratie wegens economische, humanitaire of diplomatieke redenen? Zijn het migratie- en het ontwikkelingsbeleid communicerende vaten? Hoe overtuigen we de Europese bevolking van de positieve aspecten van migratie? Hoe beschermen we de grenzen?
De afgelopen jaren hebben aangetoond dat de beslissing van één land een impact heeft op al de rest. Het ‘Wir schaffen das’ in Duitsland, het doorsturen van asielzoekers door Italië, het tegenhouden van asielzoekers door Hongarije en Servië,… geen enkel ander beleidsdomein leent zich meer tot een gemeenschappelijk beleid dan het migratiebeleid.

De Britse ontwikkelingseconoom en migratieautoriteit Paul Collier bepleit om het migratievraagstuk weg te houden van ‘mensen zonder hart én mensen zonder hersenen’. De mensen zonder hart willen alle grenzen dichtbetonneren. Europa als burcht vlak bij een continent met veel menselijk leed, armoede en achterstand. Uiteraard kan een dergelijk beleid nooit slagen. Maar de hersenloze oplossing van de open grenzen is evenmin een goeie benadering. Hoewel bijzonder warmhartig en goedbedoeld heeft ‘Wir schaffen das’ heel wat van het draagvlak voor migratie en asiel onderuitgehaald.

Harteloze burcht

Migratie zou bij uitstek een domein moeten zijn waarop Europa zijn stempel drukt, en dat wegens het grensoverschrijdende karakter, de impact op veel beleidsdomeinen, het samenvloeien van gelijktijdige uitdagingen én de grote invloed op de toekomst. Migratie is hét domein bij uitstek waarop Europa zijn meerwaarde zou kunnen bewijzen. Geen hersenloze open grenzen maar ook geen harteloze burcht. Wel een doordachte strategie voor de toekomst. Daarmee zou Europa zich echt op de wereldkaart zetten.