Een brand breekt uit vlak naast je huis. Vooralsnog is onduidelijk of de brand onder controle zal raken. Bovendien steekt er een sterke wind op die de vonken naar je woning blaast. Stel nu dat je de kans krijgt om je huis brandveilig te maken en er zelfs nog een brandverzekering bij te nemen. Wie zou dat weigeren?

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van BNP Paribas Fortis en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 8 juli 2016.)

In de nasleep van de financiële crisis – tot op vandaag – puilden de krantenkolommen uit van de analyses hoe het allemaal zo ver was kunnen komen. Strategen die in de achteruitkijkspiegel van de geschiedenis de hele crisis voorspeld leken te hebben – de lage rentes, de risicocultuur, too big to fail, speculatie, onverantwoord monetair beleid… Maar vooral het gebrek aan inbeelding dat een crisis zou kunnen ontstaan.

‘Waarom zagen we dit niet aankomen?’ brandde op ieders lippen. De kans is reëel dat we binnen tien jaar terugkijken op de huidige periode en ons exact dezelfde vraag stellen. Veel te veel mensen kijken alleen naar het financiële systeem, banken, speculatie en financiële markten als bron van alle kwaad. Zij verwachten duidelijk dat de volgende financiële crisis zich op exact dezelfde manier zal ontwikkelen als de vorige – en dat alle domino’s opnieuw netjes en lineair zullen vallen. Was het maar zo eenvoudig.

De volgende financiële crisis komt meer dan waarschijnlijk vanuit een combinatie van zwakke Europese groei, hoge overheidsschulden, aanstormende vergrijzing en toenemend populisme in Europa. Brexit speelt daarbij een rol als politieke en financieel-economische brandversneller. Het Britse Leave dreigt immers een eerste vonk te kunnen worden voor oplopende spanningen binnen Europa.

Italië

In oktober organiseert Italië een referendum over een grondwetswijziging – een uitgelezen kans voor de populisten van Beppe Grillo om de regering-Renzi een voetje te lichten. Oostenrijk verkiest binnenkort misschien een extreemrechtse president en de Franse presidentskandidate Marine Le Pen wil ook een EU-referendum naar Brits model. Europa kraakt vandaag in al haar voegen.

Met zekerheid voorspellen hoe de politieke, economische en financiële situatie in Europa de volgende jaren evolueert, is uiteraard onmogelijk. Maar het zou van heel veel hubris getuigen om geen rekening te houden met oplopende financiële spanningen. Wie kan er in de huidige volatiele politieke en institutionele omgeving garanderen dat bijvoorbeeld de Belgische langetermijnrente de volgende jaren laag blijft?

België is als geen ander gevoelig voor een toename van de risico-aversie in Europa. Onze overheidsschuld is met 106% van het bbp zowat de hoogste van heel Europa. Daarom mogen we van geluk spreken dat de rentes vandaag op recorddieptes staan en op geen enkele manier de hoge schuldgraad weerspiegelen. Op een schuld van 440 miljard euro betaalt België nauwelijks 12 miljard euro aan rentelasten – nooit eerder was dat zo weinig.

Schuldeisers

Een rentestijging omwille van oplaaiende risico-aversie zou België bovenmatig zwaar treffen. Stel dat door oplopende Europese spanningen het landenrisico opnieuw aanwakkert en de Belgische langetermijnrente verdubbelt. Hoewel de rente in historische termen dan nog altijd laag zou blijven, zouden we plots elk jaar naar 12 miljard euro extra op zoek moeten. Dat is ongeveer twee keer het jaarlijkse budget voor de kinderbijslag of 10 procent van alle sociale uitkeringen. Begin er maar aan. Niet eenmalig, maar elk jaar opnieuw. Niet om pensioenen, sociale zekerheid of vergrijzing te betalen, maar schuldeisers.

Vanuit het perspectief van risicobeheersing is het getalm met de schuldafbouw onbegrijpelijk. De enige manier om ons te verzekeren tegen een financieel-economische brandhaard, is niet te bidden voor een permanent lage rente. De beste verzekering is een kordate afbouw van zowel overheidstekort als overheidsschuld.

Is dit een voorspelling van een onvermijdelijk onheil? Zeker niet. Maar in de huidige omstandigheden is het wijs om ons minstens te verzekeren tegen financiële spanningen. Wie er in de huidige omstandigheden op wil gokken dat de rentes wel laag zullen blijven, speelt met vuur. Si vis pacem, para bellum.