Op het moment dat ik deze column schrijf, is de uitkomst van het brexitreferendum nog onbekend. Die uitkomst is zeker belangrijk. Dat het referendum er hoe dan ook gekomen is, heeft een nog groter belang.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van BNP Paribas Fortis en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 24 juni 2016.)

De brexitdiscussie illustreert het dilemma waarvoor de wereldeconomie staat. Brexit gaat niet zomaar over een eilandstaat die opnieuw op eigen benen wil staan. Dit gaat niet over de tegenstelling links-rechts. Dit debat gaat over het ontwikkelingsmodel van de wereldeconomie.

Het referendum werd vaak herleid tot een typisch Brits euroscepticisme. De Britten hebben daar echter geen patent op. Een peiling van Pew Research gaf aan dat 48 procent van hen negatief staat tegenover de Europese Unie, even hoog als in Duitsland. In Spanje liep dat aandeel op tot 49 procent en in Frankrijk tot liefst 61 procent. In Frankrijk heeft nauwelijks 38 procent van de burgers een positief beeld van de EU. In 2004 was dat nog 69 procent.

Even makkelijk is het om dat euroscepticisme te verklaren via de klassieke links-rechtstegenstelling. Daarbij zouden linkse kosmopolieten een sterk Europa met veel bevoegdheden verkiezen, terwijl conservatieve politici de macht liever naar hun eigen hoofdstad repatriëren. Klinkt zeer aannemelijk, maar eens te meer kan dat niet worden veralgemeend. Uit de studie van Pew blijkt dat zowel in het VK als in Italië vooral linkse partijen ijveren voor een sterker Europa. Maar in Zweden of Spanje is het uitgerekend links dat minder Europa wil.

Breuk

Het debat over de brexit gaat dan ook veel verder dan over British exceptionalism of de tegenstelling tussen links en rechts. Het brexitdebat is de spreekwoordelijke kanarie in de westerse koolmijn. Het signaleert een breuk met een economisch ontwikkelingsmodel gebaseerd op vrijhandel, globalisering en internationaal overleg.

De Europese Unie is zowat de succesvolste vorm van georganiseerde globalisering. Al zes decennia lang leiden handel en economische integratie tot rijkdom, welvaart, vrede en wederzijds begrip. In dat model worden globalisering, vrijhandel en ontwikkeling van landen begeleid door permanent overleg. Dat leidde niet altijd tot evenveel dynamisme, maar wel tot stabiliteit. Ook de toetreding van de voormalige Oostbloklanden is vlot verlopen omdat de weg werd gekozen van vrijhandel, economische integratie en onderhandelingen.

Het Verenigd Koninkrijk meent dat de EU daarvoor niet nodig is. Dat het zelf in staat is om met alle landen ter wereld bilaterale handelscontracten te sluiten. Volgens die redenering kan het VK zich net zo goed terugtrekken uit de Verenigde Naties, om met elk land afzonderlijk vredesakkoorden te sluiten.

Grenzen

Het Europese overlegmodel botst steeds meer op grenzen. In de eerste plaats geografisch, denk aan Georgië en Oekraïne. Daar moest een toenadering tot de EU wijken voor de Russische invloedssfeer. Maar denk ook aan de Europese polemiek over migratie, vluchtelingen of Bulgaarse bouwvakkers. Een groot aantal West-Europese burgers ervaart de globalisering – en dus ook de uitbreiding van de EU – als een bedreiging.

Dat zelfs de zittende Amerikaanse president zich tegen alle geplogenheden in heeft gemengd in een buitenlands politiek debat, heeft een reden. De VS beschouwen de Europese Unie terecht als een microkosmos van een geglobaliseerde wereldeconomie, gebaseerd op regels en overleg. Waar vrijhandel het haalt van isolationisme. Waar onderhandelingen het halen van militaire interventie. Waar innovatie het haalt van protectionisme.

Het Westen, en met name de Europese Unie, heeft dat model de afgelopen decennia met succes uitgevoerd naar de rest van de wereld. Dit draait dan ook niet alleen om de brexit. We moeten niet verder kijken dan Donald Trump of Marine Le Pen om vast te stellen dat het overlegmodel op veel plaatsen ter discussie staat.

Brexit of niet, de belangrijkste vraag kunnen we pas de komende jaren beantwoorden. Blijft het Westen vrij, open en geglobaliseerd of plooien we ons met zijn allen terug op onszelf?