Sinds 2013 waait er nieuwe wind van nationalisme, anti-westers sentiment en autarchie doorheen het Kremlin en de Russische samenleving. “Het Westen verrot (ons)”, een oud Sovjet-gezegde, duikt weer de kop. Wie Westerse goederen verkoopt, is geen patriot. Een Rus koopt, eet, drinkt Russisch. Rusland heeft het Westen niet nodig om zich economisch te ontwikkelen.

(Artikel door Xavier Everaert, lid van Libera! en doctoraatsstudent rechtseconomie aan de universiteit van Turijn, zoals eerst gepubliceerd op Beurs.com op 9 maart 2016.)

Op dat narratief teert Poetin’s electorale succes. De verscherping van de politieke toon, de geopolitieke spanningen met Oekraïne en de Baltische staten moeten gezien worden vanuit deze politieke filosofie. Een tegenreactie tegen de opeenvolgende economische crisissen die Rusland doormaakte en gemakshalve toegeschreven worden aan de Westerse invloed in Rusland, die door Yeltsin werd gepromoot en bevorderd.

Dit is de reden waarom een groot aandeel van de Russen juicht wanneer voor de camera’s van de nationale televisie Europese luxegoederen zoals Italiaanse olijfolie en Franse kazen onder een pletwals worden vernietigd.

Poetin stuurt aan op autarkie. De volledige zelfredzaamheid van de Russische economie. Op het eerste zicht is dat niet zo ver gezocht. Rusland heeft een enorm landbouwareaal, enorme uitbreidingsmogelijkheden, enorme energiereserves en een relatief kleine, geconcentreerde bevolking. Maar die bom lijkt nu in zijn gezicht te ontploffen.

Naar aanleiding van de Europese sancties explodeerde de vraag naar Russische zuivel. De zwaar gesubsidieerde Russische veehouders konden de vraag amper bijhouden en vroegen aan de overheid om de rentelasten op hun investeringen te subsidiëren.

Die vraag werd dit jaar ingewilligd, maar de subsidies op de rentelasten werden betaald met het geld voor de out-of-pocket subsidies om de prijzen aan de kassa te drukken. Boeren konden dus artificieel goedkope koeien kopen en stallen bouwen, maar ze moeten hun melk nu wel duurder verkopen.

Het Kremlin dacht dat de uitbreiding van de Russische zuivelmarkt de prijzen op natuurlijke wijze naar de gesubsidieerde prijs zou brengen. Het resultaat zou dan zijn dat er alleen Russische melkproducten in de rekken zouden liggen, aan competitieve internationale prijzen. Een typische misvatting van autarchisten.

Het eerste lijk dat uit de kast viel was de massale namaak in zuivelproducten. Tussen de 11 en 50% (!) van de zuivelproducten zou te vet zijn, of verboden producten bevatten. Wanneer de vraag naar domestieke producten explodeert, zien mensen met kwade bedoelingen natuurlijk hun kans schoon om inferieure producten op de markt te gooien.

De overheid antwoordde deze maand met verscherpte kwaliteitscontroles. Pittig detail: de nieuwe wetgeving werd zo snel ontworpen en door de regering aangenomen dat de zuivelproducenten er totaal niet van op de hoogte waren (zeggen ze).

Sterker nog: de nieuwe voorschriften zouden zo streng zijn dat geen enkele bus melk nog in de rekken kan belanden. Veel papierwerk dat vereist zou zijn, wordt niet of amper bijgehouden. De investeringen die vereist zouden zijn om die data op te slaan en systematisch te rapporteren zouden de kosten voor de producenten en distributeurs gevoelig opdrijven, zo zegt de sector.

Dat zou niet alleen de prijzen aan de kassa gevoelig opdrijven (wat de regering net wil tegengaan), maar ook voor tekorten in de rekken zorgen. Ook de kosten voor de overheid (controles, administratie) zouden de pan uit swingen, terwijl de Russische begroting op haar tandvlees zit.

Het Kremlin zelf sust de kritiek. De zuivellobby zou worden gedomineerd door Westerse bedrijven als PepsiCo en Danone, die het leeuwendeel van de Russische zuivelproductie in handen hebben.

Westerse druk om de subsidies op te trekken of niet, de economische experimenten van het Kremlin spelen met de welvaart en koopkracht van de Russische consument. De melkprijzen zijn het voorbije anderhalf jaar met 30% gestegen en tekorten in de rekken dreigen, zoals in de donkerste dagen van de Sovjet-Unie.

De oplossing voor het probleem ligt voor de hand: afstand nemen van het autarkische narratief, de markt terug openstellen voor Europese zuivel, en de investeringssubsidies voor de Russische boeren langzaam afbouwen om zo zuivelbergen te vermijden.