‘Wat maakt een school een goede school?’ Stel die vraag in ge­zel­schap en je krijgt vaak een ge­lijk­lo­pend ant­woord. Het academisch suc­ces van de af­ge­studeerde leer­lin­gen is voor velen een be­lang­rijk cri­te­ri­um.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van BNP Paribas Fortis en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 22 januari 2016.)

‘Meritocratie: samenleving waarin sociale status bepaald wordt door prestaties en capaciteiten, niet door afkomst, grond- of geldbezit.’

Of hoeveel oud-leerlingen het ver hebben geschopt in het zakenleven. Dat vinden we elitescholen. In de praktijk zijn die scholen vaak vooral goed in het aantrekken en selecteren van sterke leerlingen. Kinderen uit een gegoed milieu en met hoogopgeleide ouders zullen het vaak zelf vrij goed doen op school. Een zoon van een stel advocaten voorbereiden om ook aan de universiteit te studeren, is niet zo heel moeilijk. Daar zorgen veel rolmodellen, een stimulerende omgeving en voldoende financiële middelen wel voor. Dat is iets helemaal anders dan zwakke leerlingen sterker maken. Een dochter uit een laaggeschoold migrantengezin klaarstomen voor de hogeschool is een veel grotere prestatie.

België scoort bijzonder slecht voor het opleiden van kinderen met een migratieachtergrond. De kloof tussen autochtone Belgen en tweedegeneratiemigranten is bijna nergens in de rijke landen groter. Ook het aantal jongeren dat zonder diploma afstudeert, is schrikbarend hoog. Voor veel zogenaamde elitescholen is het geen kunst om sterke leerlingen te selecteren, de moeilijkere leerlingen via de onderwijswaterval te zien afvloeien om vervolgens de eer op te strijken een ‘sterke’ school te zijn. Dat is geen school, dat is een selectiemechanisme. Een echt goede school slaagt erin om iedereen – zwak of sterk, arm of rijk – beter te laten worden. Een echt goede school gaat niet voor selectie, maar voor meritocratie.

Scholen moeten worden beloond op basis van de leerwinst die ze boeken met hun leerlingen. Welke sociale achtergrond en welk studieniveau hebben de leerlingen aan de start en welk studieniveau hebben ze als ze de school verlaten? Het is hallucinant dat leerwinst vandaag op geen enkele manier meespeelt in de financiering van scholen. Meer zelfs: scholen met een grote etnische of sociale mix krijgen meer financiële middelen, los van het feit of ze erin slagen die leerlingen hogerop te krijgen of niet. Maak van die inspanningsverbintenis een resultaatsverbintenis.

Scholen moeten dringend financiële prikkels krijgen die in verhouding staan tot de resultaten die hun leerlingen behalen. En nee, dat wil niet zeggen dat de grootste financiering gaat naar wie het meeste afgestudeerden op de universiteit krijgt. Wat dat wél betekent, is meer financiering en betere middelen voor de scholen die de meeste leerwinst boeken met hun leerlingen. Of ze nu uit een rijk of arm, een werkend dan wel een werkloos gezin komen.
Beloon scholen op basis van de leerwinst. Publiceer resultaten per school. Scholen die erin slagen kinderen hoger op te leiden dan hun ouders, verdienen daar publiciteit voor te krijgen. Scholen die alleen uitblinken in het selecteren van sterke leerlingen, mogen ook met naam en toenaam worden genoemd.

Geef scholen ook de mogelijkheid een gedifferentieerd loon- en aanwervingsbeleid te voeren. Het personeelsbeleid van scholen is allesbehalve een toonbeeld van meritocratie. Vaste benoemingen of vastgelegde loonbarema’s zijn dan ook een relict uit collectivistische tijden. Beloon de beste rolmodellen, de meest creatieve leerkrachten, de meest geïnspireerde directeurs en meest vernieuwende jongerenbegeleiders.

Meritocratie moet de hoeksteen zijn van het onderwijs. Waarbij wie het hardste werkt, het meeste vooruitgaat. Waarbij de scholen die het meeste leerwinst halen, beloond worden. Waarbij de beste leerkrachten en de grootste rolmodellen het meeste winnen.

Wegens de migratiegolf is het van levensbelang dat we het onderwijs durven te herdenken. Dat een ongeschoolde migrant hier als straatveger werkt, hoeft op zich geen probleem te zijn. Maar als we zijn kinderen geen betere toekomst kunnen garanderen, zitten we met een gigantisch probleem.