Er is iets inherent tegenstrijdigs aan de godsdienstvrijheid die we zo koesteren, schrijft Michaël Bauwens. Iemand mag vrij zijn geloof belijden, klinkt het, maar hij moet wel de regels van de staat volgen. Terwijl een religie toch ook eigen alomvattende regels heeft? En als die regels ondergeschikt zijn aan die van de staat, is er dan nog wel sprake van godsdienstvrijheid?

(Gastbijdrage van Michael Bauwens, doctoraatsstudent in de filosofie aan de K.U.L. en oprichter van het Murray Rothbard Instituut, uit De Standaard van 3 december 2015.)

Paradoxen zijn leuk. De meeste debatten lijken immers op loopgravenoorlogen, waarbij beide partijen elkaar vanuit consistente posities vruchteloos bestoken met argumenten. Maar als je een paradox kunt ontdekken in een van de posities, dient zich plots de mogelijkheid aan om een patstelling te doorbreken en het debat vooruit te helpen.

Na de aanslagen in Parijs en de terreurdreiging in Brussel hebben we een hele reeks analyses zien passeren van wat nu eigenlijk het fundamentele probleem (en bijbehorende oplossing) is. Het Midden-Oostenbeleid van het Westen, de islam, absolute waarheden, klimaatverandering, nihilisme, vrouwenonderdrukking of sociaal-economische achterstand. Philipp Blom ziet fundamenteel een tegenstelling tussen een ‘liberale droom’ die hij de onze noemt en een ‘autoritaire droom’ waar hij niet alleen IS maar ook Poetin, Pegida, Vlaams Belang, Erdogan en alle andere slechteriken onder plaatst (DS 27 november) . Dat er ook binnen dat autoritaire kamp heel wat loopgraven en tegenstellingen zijn moge duidelijk wezen, maar de tegenstelling die Blom schetst tussen de twee dromen is zeer terecht. Zijn we daarmee inderdaad gedoemd tot een ‘tweestromenstrijd zonder winnaar’, of kan de patstelling doorbroken worden?

Het religieuze en het politieke domein

In dezelfde maalstroom van analyses wijst Leni Franken (DS 2 december) er terecht op dat imams en moskeeën subsidiëren en controleren om extremistisch gedachtegoed te bestrijden geen sinecure is, en problemen oproept inzake godsdienstvrijheid. Stel je inderdaad voor dat de staat gaat inspecteren wat imams (of pastoors) zeggen, om te controleren of dat niet ingaat tegen de belangen, de veiligheid of de waarden van die staat. Hoe liberaal zijn we dan nog? Want net die godsdienstvrijheid is een van de fundamenten van die tweespalt tussen Bloms ‘liberale’ en ‘autoritaire’ dromen. De liberalen beweren een neutraal overkoepelend systeem te kunnen bieden waarbinnen al die verschillende en vaak tegenstrijdige godsdiensten, culturen en tradities vreedzaam gekanaliseerd kunnen worden, met godsdienstvrijheid als een centrale pijler daarvan.

De noodzakelijke vooronderstelling daarbij is echter dat er zoiets als een ‘religieus’ domein is dat we met een eeuwigdurend cordon sanitaire kunnen afbakenen van het ‘politieke’ domein. Dat er gebieden zijn zonder overlap is vrij triviaal – bij mijn weten heeft de katholieke kerk geen uitgesproken mening over het verkeersreglement – maar godsdienstvrijheid vooronderstelt dat die scheiding tot absoluut principe verheven kan worden. Maar wat dan met een pacifistische gelovige die weigert belastingen te betalen voor militaire uitgaven? Wat met een gelovige militair die wegens het ‘Gij zult niet doden’-gebod weigert om te schieten? Tot op zekere hoogte kunnen daar ad-hocoplossingen voor worden gevonden, maar uiteindelijk komt het neer op een principe van ‘geloof wat je wil, maar doe wat de staat zegt’.

Maar als we hoger beroep kunnen aantekenen tegen de beslissing van een rechter, dan wijzigt dat drastisch onze verhouding tegenover die rechter en zijn beslissing, en vermindert dat diens macht evenredig. Als er beroep kan worden aangetekend tegen de beslissingen van een ‘soeverein’ parlement bij een Europees of internationaal gerechtshof, dan wijzigt dat eveneens de positie en macht van dat parlement. Dus als er een hoger beroep en een hogere rechter bestaan tegen gelijk welke menselijke beslissing (tijdens of na dit leven), kan dat drastische politieke gevolgen hebben. Áls er een leven na de dood is, zou het volstrekt irrationeel zijn om in geval van tegenstrijdige normen, de tijdelijke menselijke wetten en beslissingen voorrang te geven op eeuwige normen en beslissingen. Je kan een leven na de dood weglachen, maar de intellectuele eerlijkheid gebiedt je dan om evenzeer de aanspraak op levensbeschouwelijke neutraliteit te laten varen, en daarmee de superioriteit van het liberale project.

Latrelatie

De aanspraak van neutraliteit van de moderne liberale seculiere staat is dus slechts een neutraliteit ten opzichte van alle andere absolute geldigheidsaanspraken van de godsdiensten en tradities die de staat onder de stolp van de godsdienstvrijheid plaatst. De liberale staat kan alle godsdiensten slechts gelijkwaardig behandelen door hen allemaal evenzeer tot politieke irrelevantie te herleiden. ‘Je bent vrij om je godsdienst te beoefenen zolang je doet wat ik zeg’ of ‘je bent vrij om te geloven wat je wil zolang je maar gelooft dat ik het laatste woord heb’ zijn behoorlijk paradoxale stellingen. Dan is er maar godsdienstvrijheid zolang die godsdiensten niet vrij zijn, of zolang ze geen godsdienst zijn.

Dat wil vanzelfsprekend niet zeggen dat er noodzakelijk tegenstellingen zouden bestaan tussen de normen die een staat rechtvaardig acht, en de rechtvaardige normen van God. Vooral als een cultuur eeuwenlang door een welbepaalde religieuze traditie is gevormd en beïnvloed, kan een latrelatie tussen religie en staat een tijdje behoorlijk functioneren, bij de ‘gratie’ van zo’n culturele symmetrie. Neutraal zijn is gemakkelijk als de verschillen niet al te groot zijn. De absolute neutraliteitsaanspraak van het liberale project staat of valt dan ook met haar vermogen om culturen uit andere religieuze tradities evenzeer te kunnen kanaliseren. Het besef dat godsdiensten de fundamenten van die liberale staat zodanig in vraag kunnen stellen dat de legitimiteit ervan en de loyauteit eraan compleet verdwijnen, kan dan een eerste deuk zijn in dat liberale geloof.