Leestip voor dit weekend: de recentste bevolkingsvooruitzichten van de VN. Vergeet het populaire beeld van een overbevolkte planeet vol honger, ziekte, armoede en kindersterfte. Dit rapport leest als een gigantisch succesverhaal van menselijke ontwikkeling de afgelopen decennia. Wereldwijd dalen zowel de geboortecijfers als de kindersterfte. De levensverwachting stijgt overal en de bevolkingsgroei neemt af. Liefst 46% van de wereldbevolking leeft in landen waar het geboortecijfer lager is dan 2,1 – te laag om de bevolking op peil te houden.

(Artikel door Peter De Keyzer, hoofdeconoom van BNP Paribas Fortis en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2014, zoals gepubliceerd in De Tijd van 21 augustus 2015.)

Het rapport van de VN leest in de eerste plaats dan ook als een eersteklas begrafenis van Thomas Malthus. Al sinds eind de 18de eeuw produceerden Malthus en zijn volgelingen met de regelmaat van de klok doemverhalen. Volgens die sombere kliek zou de voedselproductie de spectaculaire groei van de bevolking nooit kunnen evenaren. Hongersnood en voedseloorlogen waren onvermijdelijk. Niet dus. Dankzij innovatie en wetenschap slaagde de mens er voortdurend in de voedselproductie sneller op te drijven dan de al snel groeiende bevolking.

Geen beter symbool daarvoor dan de landbouwwetenschapper Norman Borlaug. Door genetische modificatie kon hij het rendement van de graan- en rijstproductie spectaculair opdrijven. Honderden miljoenen Indiërs waren zonder hem met zekerheid de hongerdood gestorven. Het is dan ook terecht dat Borlaug in 1970 de Nobelprijs voor de Vrede ontving.

De malthusianen uit die tijd – de Club van Rome en collega’s – zagen alleen heil in gedwongen geboortebeperking en beschouwden de bevolkingsgroei als de voorbode van een ecologische ramp. Niet dus. Rijkdom, vrijheid en ontwikkeling zijn de beste geboortebeperking gebleken. Neem opnieuw India: daar kregen vrouwen midden jaren 70 nog gemiddeld 5 kinderen, vandaag nog 2,5. Het zijn de armste, minst democratische en zwakst ontwikkelde landen waar de geboortecijfers nog altijd hoog zijn en traag dalen. Van de 21 landen met een geboortecijfer van meer dan 5 kinderen per vrouw, liggen er 19 in Afrika.

De sterke Afrikaanse bevolkingsgroei is dan ook de grootste uitdaging. Vooral de contrasterende vooruitzichten voor Europa en Afrika baren zorgen. De rijkste en welvarendste regio ter wereld sterft langzaam uit terwijl het armste en slechtst bestuurde continent uit zijn voegen barst.

Vandaag tellen we zowat 738 miljoen Europeanen. Tegen 2100 zijn er dat 100 miljoen minder. Afrika daarentegen heeft nu al 1,1 miljard inwoners en volgens de VN komen er tegen 2100 liefst 3,2 miljard bij. Die voeden lijkt doenbaar. Volgens cijfers van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN (FAO) kan een gemiddelde Afrikaanse landbouwer vijf keer meer produceren als hij de beste westerse technieken en methodes zou gebruiken.

De grootste uitdaging ligt op menselijk vlak. Stel dat slechts 5 procent van de nieuwe Afrikanen een betere toekomst wil zoeken in Europa, dan spreken we al over een migratie van 160 miljoen mensen de volgende acht decennia.

Het antwoord van de Europese politici komt vandaag niet veel verder dan ‘de situatie van de mensen in hun thuisland verbeteren’. Dat is makkelijk gezegd, het is op korte termijn bijna onmogelijk gedaan. De sterkste Afrikaanse groeiers staan tegelijk bovenaan op de lijst van de meest corrupte en minst vrije regimes. Bovendien blijft het gemiddelde inkomen in Afrika maar een fractie van dat in het rijke Westen.

Een gemiddelde Belg verdient zowat 60 keer meer dan een gemiddelde Congolees. Zelfs met de meest heroïsche assumpties over de Afrikaanse inkomensgroei blijven de verschillen nog decennialang groot genoeg om de oversteek te wagen. Geen enkele Europese politicus heeft daarvoor nog maar een begin van een strategie klaar.

Op het vlak van de voedselvoorziening kunnen we de Afrikaanse bevolkingsgroei perfect beheersen: innovatie haalt het altijd van Malthus. Op menselijk vlak daarentegen staan we nog nergens.