26 jun 2021

Gustave de Molinari-lezing Prijs voor de Vrijheid 2021

0 Reacties

Op zaterdag 26 juni 2021 reikte Libera! in de Priorij van Corsendonk (Oud-Turnhout) haar jaarlijkse Prijs voor de Vrijheid uit aan gezondheidseconoom Lieven Annemans. De laureaat hield deze traditionele Gustave de Molinari-lezing.

Beste allen,

Dank u om vanavond aanwezig te zijn bij deze feestelijke aangelegenheid. Het is fijn om voor zo’n grote bubbel te mogen spreken. Het had wel wat voeten in de aarde om een datum vast te leggen. Oorspronkelijk werd gedacht aan 12 juni, maar toen speelden onze Rode Duivels tegen de Russen. Ook vandaag was precair, want bij een tweede plaats van ‘onze jongens’ in hun poule moesten ze op dit moment hun 1/8ste finale spelen. We hebben er toch op gegokt dat zij eerste zouden worden, een goede gok zoals achteraf bleek. Op de koop toe begon vandaag de Ronde van Frankrijk.

U ziet, het eeuwenoude gegeven van ‘Brood en Spelen’ laat ook een denktank als Libera! niet ongemoeid!

Ik wil vooral ook de leden van het bestuur van Libera! oprecht en hartelijk bedanken voor het me toekennen van de Prijs voor de Vrijheid. In het bijzonder Boudewijn Bouckaert die me contacteerde en me uitlegde waarom ik de laureaat werd en uiteraard ook Siegfried Bracke voor de mooie laudatio.

Een tweetal maanden geleden vroeg Boudewijn of ik de Prijs wilde aanvaarden. Zonder verpinken heb ik bevestigd, om twee redenen: ten eerste de motivatie van Libera! voor de gemaakte keuze en ten tweede het lijstje van eerdere laureaten dat Boudewijn me bij het bericht had meegestuurd.

De motivatie luidde letterlijk als volgt. “Het voltallig bestuur wil dit jaar de prijs aan u toekennen wegens uw moedige en uw genuanceerde visie op het coronabeleid. U hebt daar een ‘prijs’ voor betaald in de zin dat u onterecht werd afgebrand door het virologengild. Wij willen met de prijs aan u uit te reiken aan de publieke opinie duidelijk maken dat ook zogenaamde strenge maatregelen een prijs hebben en dat die in het debat dikwijls verwaarloosd worden.”

Ik geef het toe: het streelde mijn ego. Ik verzeker u dat mijn ego eigenlijk nogal aan de kleine kant is ten opzichte van dat van sommige protagonisten in deze crisis, maar toch voldoende groot is om gestreeld te kunnen worden. Dus van harte dank voor die mooie motivatie voor de Prijs!

Wat de namen op de erelijst betreft werd mijn aandacht eerst getrokken door Urbain Servranckx – onze aller Urbanus – en ook Jean-Marie De Decker, Gert Verhulst en De Strangers.

Wellicht omdat zij allen top-entertainers zijn en erg bekend. Gert doet natuurlijk veel meer dan entertainen en voor een goed begrip: de Prijs van dat jaar ging eveneens naar zijn zakenpartner en stille kracht Hans Bourlon. Ook Jean-Marie is veel meer dan een entertainer maar dan weer niet zozeer een stille kracht. Hij heeft in deze pandemie trouwens ook een belangrijke rol als kritische stem gespeeld, waarvoor ik hem ook zeer dankbaar ben.

Met de platen van Urbanus hebben we onze kinderen grootgebracht en De Strangers heb ik destijds ettelijke keren uit volle borst meegezongen. U moet voor de goede orde ook weten dat ik als hobby zanger ben.

Het nummer van De Strangers dat me het meest is bijgebleven is ‘Mijnen Blauwen Geschelpten’. Een duidelijke en niet mis te verstaan politiek statement van De Strangers richting het liberale gedachtengoed: ‘Mijnen blauwen geschelpten, gaa zeh m’n lievelingsdoijf’. Kan het helderder? En zo kun je natuurlijk ook de Prijs voor de Vrijheid van Libera! winnen!

Ik werd vooral ook door de diversiteit in de lijst aangesproken: cultuur, politiek, economie, rechten, zelfs journalisten kwamen al in aanmerking! Die indrukwekkende lijst vormde al een reden genoeg om de Prijs met volle goesting te aanvaarden.

Nu, zoals verwacht kwamen er meteen reacties op de bekendmaking van de Prijs en de laureaat, en die waren uiteenlopend.

Veel mensen stuurden me oprechte felicitaties en enkelen voegden er zelfs aan toe dat er geen mooiere Prijs te bedenken valt dan de Prijs voor de Vrijheid. Maar enkelen stuurden een waarschuwende boodschap: ‘Weet je wel wie die zijn, die lieden van Libera!? Die zijn rechts en conservatief!’ De vraag komt dan natuurlijk op: “wat is rechts en wat is conservatief?” Ik ben ook in zekere zin conservatief, want ik ben slechts een koele minnaar van de huidige digitale evolutie en ik huiver van een wereld waarin het digitale zal overheersen. Mijn visie op het digitale is dat het ons moet helpen een beter leven te leiden maar niet dat wij er ons leven door moeten laten leiden. Breder bekeken ben ik ook conservatief omdat ik niet zomaar met de eerste de beste trend meega, en ook omdat ik belang hecht aan familiewaarden.

En wat links en rechts betreft, die tegenstelling is toch wel sterk achterhaald, en de nuance ontbreekt ook vaak. Over wat hebben we het: over economisch denken, over emancipatie, de kans op zelfontplooiing, over overheidsefficiëntie? … Het is een typische neiging van veel mensen om alles in zwart-wit termen te plaatsen, links versus rechts, de goeden versus de slechten, wij versus zij. Velen zouden nochtans baat hebben bij het opzoeken van de nuance, niet wit versus zwart maar grijs! Wist u dat er 50 tinten grijs zijn?

Maar goed, ik ben geen politicoloog en ik waak erover dat ik als schoenmaker bij mijn leest blijf; dus ik ga hier niet verder op in.

Terug naar de reacties. Een eerder bekende viroloog wenste me zelfs proficiat met de ‘Prijs voor de Tweede Golf’. Hij is er de juist geplaatste persoon voor om die verwijzing te maken want een van zijn specialiteiten tijdens de pandemie was net het feilloos uitroepen van de tweede golf. Hij deed dat in juli, augustus, september en oktober. Die laatste keer bleek de goede keer.

Dat brengt me onherroepelijk bij het eerste thema dat ik wat scherper zal aansnijden vandaag, met name ‘corona’. Nadien ga ik het nog kort hebben over de formule voor een gelukkig bestaan waarover ik in mijn boek ‘Geluk vinden zonder het te zoeken’ schrijf.

Is het u opgevallen dat de term ‘corona’ een soort verzamelterm is geworden voor van alles en nog wat? Om te beginnen wordt het virus, dat eigenlijk sars-cov-2 heet, steevast corona genoemd, omdat het tot de familie van de coronavirussen behoort. Het is intussen van die familie al het zevende virus dat ook mensen kan besmetten, maar van die andere zes is zelden sprake. En dus houden we het gemakshalve dan maar bij corona. Maar ook de ziekte die door het virus wordt veroorzaakt noemt nagenoeg iedereen ‘corona’: ‘Hij lag met corona tien dagen in het ziekenhuis’. Nee de ziekte heet COVID-19. En die naam geven sommigen dan weer aan het virus. Zelfs op de oproepbrief voor je vaccinatie staat er verkeerdelijk: het vaccin tegen het virus COVID-19. Nee, het moet zijn ofwel tegen het virus sars-cov-2 ofwel tegen de ziekte COVID-19. Ook de media maken tot op vandaag herhaaldelijk die fout de ziekte en het virus te verwarren. En sorry dat ik daar moeilijk over doe, maar als men er in de berichtgeving al niet in slaagt die zaken juist te benoemen wat moeten we dan denken van de rest van die berichtgeving?

De periode die we tot dusver meemaakten noemt men trouwens ook gemakshalve corona: “Na corona wordt het opnieuw normaal” zegt men dan.

Van dat normaal gesproken, ik mag hopen dat het niet wordt zoals vroeger, want de voorbije jaren zagen we al tekenen van verval. Volgens het Federaal Planbureau daalde reeds in 2019 de gezondheidstoestand van de mensen. De prevalentie van positieve emoties nam af ten nadele van negatieve emoties, en ook het psychisch welbevinden en de levenskwaliteit gingen er toen al op achteruit. Ook de sociale cohesie en het sociaal netwerk brokkelden af. De samenleving ‘post-corona’ mag er dus gerust wat beter uitzien.

Een reden te meer dat ik ernstige bedenkingen heb bij waar we de voorbije maanden met stijgende verbazing getuige van zijn: het geleidelijke afglijden richting een soort totalitaire orwelliaanse maatschappij. Er wordt ons dagelijks op de mouw gespeld dat we voor ons aller goed de kudde moeten volgen – onder het alziend oog van … ja van wie? – en die kudde wordt steeds strakker geleid.

Onlangs zat ik met vier van mijn wielervrienden aan een tafeltje op een terras na een gezapig fietstochtje. Op dat moment gold nog de regel van vier. ‘Mag dat wel van corona?’ vroeg een van ons?

U ziet, er wordt nóg een invulling gegeven aan de term corona. Het geheel aan maatregelen kreeg ook die overkoepelende vlag: ‘corona’. Corona werd een dwingende autoriteit, een verlicht despoot, die slaat en zalft en opnieuw slaat en het doen en laten van de massa bepaalt. Corona ontbolsterde zich haast tot een doctrine met achterliggende agenda en opgestoken wijsvinger. Geen wonder dat men dan steeds meer een opgestoken middelvinger terugkrijgt.

Want dat was mijn punt in dit ganse verhaal. De aanpak van de pandemie was niet alleen fout, ze was ook bedreigend voor onze samenleving.

Voor alle duidelijkheid, bij de eerste golf aanvaardde ik de lockdown. Er was geen alternatief bij zo’n gevaarlijk en onvoorspelbaar virus. De Zweden besloten als een van de enige landen in de wereld om niet tot een lockdown over te gaan. De slogan van Ikea ‘niet zo gek die Zweden’ kreeg plots een andere invulling. Zij durfden wat haast niemand anders durfde. Ze hebben toegegeven dat ze in de eerste golf hun ouderen en kwetsbaren beter hadden moeten beschermen, maar nu, vijftien maanden verder kunnen we wel stellen dat zij een juiste keuze hebben gemaakt.

Want inderdaad, toen ik als voorzitter van het Vlaams Maatschappelijke Relancecomité in mei en juni van vorig jaar werd geconfronteerd met cijfers inzake familiaal geweld, angst, depressie, niet behandelde andere gezondheidsproblemen, wegkwijnende mensen, vooral ouderen, én een door het Federaal Planbureau verwachte sterke stijging van armoede ten gevolge van die eerste lockdown wist ik dat een tweede nefast zou zijn.

In de zomer zagen we dan een toxische combinatie ontstaan van dagelijkse angstboodschappen op basis van onjuiste of slecht geduide cijfers én het opduiken van buitensporige en op geen enkele degelijke grond gebaseerde maatregelen.

Die angstboodschappen liepen echt uit de hand. Om de haverklap rolden de woorden “we houden ons hart vast” uit de mond van een of andere expert, en nu nog steeds. Er komt nog een dag dat ze gaan zeggen: “van alle mensen die nu leven zal 100% ooit dood gaan: we houden ons hart vast”.

Dergelijke dooddoeners zijn ook echte dooddoeners. Ze zorgden immers voor een groot aantal angstige en gestresseerde mensen – u moet weten dat angst en stress zeer slecht zijn voor de gezondheid én de immuniteit.

Steeds meer mensen hadden het ook gehad met de niet onderbouwde maatregelen waardoor sommigen risicovol gedrag gingen vertonen ook naar ouderen en kwetsbaren. Het is net door die combinatie van angstboodschappen en maatregelen die hun doel en de doelgroep misten, dat men het virus meer kansen gaf.

Pas vele maanden later hoorde ik een van de virologen dan toch eindelijk suggereren dat minder radicale maatregelen die beter worden opgevolgd misschien toch zinvoller kunnen zijn dan radicale maatregelen waartegen een groter deel van de mensen zich verzet.

Maar toen hadden die maatregelen al veel economisch en psychisch leed met zich meegebracht. Zelfs de kinderen werden niet gespaard. Ze liepen niet alleen een leerachterstand op maar ook een leefachterstand, aldus een verstandige schooldirecteur.

Er zullen nog meer wonden blootgelegd worden. De maskers vallen geleidelijk aan af.

Beste mensen, we zijn getuige geweest van een van de grootste dwalingen uit de geschiedenis: een exclusieve obsessie voor het virus niet begrijpend dat deze pandemie een zaak is van maatschappelijke gezondheid en dat alle gezondheids- , sociale en economische gevolgen mee in rekening dienen genomen te worden. ‘Treat the whole patient, not the hole in the patient’ wordt aan studenten geneeskunde bijgebracht. Zo ook voor de maatschappij: treat the whole society, not the hole in the society.

Ik heb geprobeerd het tij te keren, maar dat is niet gelukt. Eerst wilde ik de foute en slecht geduide cijfers aankaarten omdat zij mee de angstcultuur kweekten, evenals enkele dwaze maatregelen. Toen de relevante cijfers echt begonnen te stijgen heb ik gestreden tegen een lockdown, omdat ik wist dat een combinatie van maatschappelijk leefbare maatregelen, waarbij niets moest sluiten minstens even doeltreffend was tegen het virus en voor de bescherming van onze gezondheidszorg en veel minder schade zou opleveren.

Maar het was een verloren strijd tegen de machtige combinatie van flink wat protagonisten uit de mainstream-media en experten met een tunnelvisie, een strijd ook tegen kleinmenselijkheid en grote ego’s.

“Schoenmaker blijf bij uw leest” werd me toegeroepen. Maar dit was een zaak van maatschappelijke gezondheid, en dat is mijn leest! Al 25 jaar!

En uiteraard heeft de waarheid alle kleuren van de regenboog maar ik wist dat met mijn visie de schade door het virus en de maatschappelijke schade minder ernstig zouden zijn. En die visie werd door velen gedeeld, ook door virologen, intensivisten, biostatistici, … Veel meer mensen dan men toen kon vermoeden onderschreven die visie. Maar velen keken toe en deden niets. Ik kon dat niet: “wie onrecht duldt lokt onrecht uit”, zo luidt een Romeins gezegde.

Op een bepaald moment werd ik ronduit verguisd aan de hand van verdraaiingen en platte leugens. En ik heb toen de strijd opgegeven. Ik ben wel gans die tijd een citaat van de Romeinse dichter Vergilius getrouw gebleven: “je kan je lot overwinnen door het rustig te dragen”. Ik trachtte dan ook onder die storm sereen te blijven, zeker ook omdat ik wist dat ik recht in mijn schoenen stond en de verwijten van de pot gerukt waren. En geef toe, wat ik meemaakte is merkelijk minder erg dan de miserie die veel mensen hebben gekend en nog steeds kennen ten gevolge van het virus of van de maatregelen.

Niet alleen de waarheid heeft overigens alle kleuren van de regenboog, ook de leugen. En de meest gesofisticeerde van alle leugens is het propageren van een andere waarheid, vertelde me onlangs een geleerde mens waarmee ik sinds enkele maanden correspondeer. En die propaganda maken we nu al gans die tijd mee.

Die is uiteraard niet van vandaag. Iemand wees er me op dat Manu Ruys op 9 juni 1995 (!) schreef: “De hersenspoeling door de media valt nooit stil. Het publiek beseft niet hoe het gemanipuleerd en belogen wordt. Als er geen reactie komt, krijgen de volgende generaties het erg moeilijk.” Maar ook de reactie wordt in de kiem gesmoord. Tot op vandaag ondervinden de tegenstemmen ostracisme vanuit sommige media.

We zijn nu eind juni 2021 en nu is de ultieme boodschap dat het vaccin de weg naar de vrijheid betekent. Weten de bedenkers van die slogan wel wat vrijheid is? Bedoelen ze: nog even een prikje of twee, of drie, of wie weet meer, en jullie krijgen jullie Brood en Spelen terug?

Het begrip vrijheid wordt overigens enkel negatief ingevuld: “we bevrijden jullie van het virus”. Bovendien klopt dat niet want men weet dat de vaccins minder doeltreffend zijn tegen sommige varianten, en dat men ons wellicht voor nog lange tijd aan de vaccins wil binden, terwijl we steeds meer inzichten krijgen in de niet zo gunstige risico-baten verhouding ervan, vooral niet bij jonge mensen.

Laat ons vrijheid positief invullen. Bewust zijn van jezelf en je omgeving, jezelf kunnen ontplooien, creatief kunnen zijn en zin geven aan je leven. Een goede samenleving biedt iedereen minstens de kans om zich te kunnen ontplooien en laat toe om samen onze kwaliteit van leven op te krikken. Ik zie rondom mij veel onbewuste en onwetende mensen die van hot naar her worden geslingerd, zoals ballen die worden afgeschoten in een flipperkast. Ze zijn vooral met zichzelf bezig maar toch volgen ze de kudde en denken ze daarbij dat ze vrij zijn.

Toch zie ik dat er een kentering aan de gang is, dat steeds meer mensen tot inzicht komen. Het goede aan onwetendheid is dat ze tijdelijk is.
Ik heb deze tekst grotendeels geschreven in het begin van deze week, op 21 juni, de langste dag van het jaar, de dag van de zonnewende. Dit heeft misschien een diepere betekenis. Laat ons samen een wending geven aan het verkeerde pad dat langzaam maar zeker de voorbije maanden werd ingeslagen.

En dat brengt me bij mijn favoriete onderwerp: geluk.

Dit thema is belangrijker dan het virus. “Van een droevige geest ga je sneller dood dan van een ziektekiem” schreef John Steinbeck ooit.

Het is in deze materie wel aangewezen een onderscheid te maken tussen een aantal betekenissen van het woord geluk. Eerst is er de betekenis in de zin van geluk hebben, chance hebben. Zoals in “gelukkig valt het weer nog mee.” Of “gelukkig spelen de Rode Duivels niet vandaag.”

Verder is er nog het belangrijke verschil tussen een gelukkig gevoel en een gelukkig bestaan. Een gelukkig gevoel kan je best omschrijven aan de hand enkele situaties die tot zo’n gevoel leiden. Bv. een wandeling op het strand, een glaasje wijn op een rustig terras, de kinderen of kleinkinderen vrolijk maar vredig zien spelen, de Prijs voor de Vrijheid winnen, …

Een gelukkig bestaan is nog andere kost. Dat betekent niet meer of minder dan dat je kan zeggen: ik ben een gelukkig mens, ik heb een goed leven. Om dat te meten hanteren we meestal de Cantril-ladder, waarbij je iemand vraagt om zich een ladder met traptreden van 0 tot 10 in te beelden. Nul staat daarbij voor het slechtst mogelijke leven, 10 voor het best mogelijke leven dat men zich kan indenken. “Waar bevindt je leven zich vandaag de dag?” vragen we dan. Vlak voor de coronacrisis bedroeg het gemiddelde in ons land 6,7 op 10. In december vorig jaar 6,2. Een daling van een half punt is veel. Er zijn meer dan 700.000 ongelukkige Belgen bijgekomen – mensen die 5 of minder op 10 scoren op de ladder.

Maar gelukkig is gelukkig zijn niet enkel een kwestie van geluk.

We kunnen ons geluk opkrikken. Niet door er obsessief naar te streven zonder zich te bekommeren om anderen. Wél door ervoor te zorgen dat we als samenleving en als individuen in die samenleving de juiste bouwstenen hanteren. Ik bespreek ze hier kort. De rest vindt u in het boek.

Een eerste voorwaarde is voldoende financiële middelen hebben, opdat men zich niet dagelijks in een financiële precaire toestand bevindt. Wanneer men zich permanent moet afvragen hoe men de maand moet doorkomen is het heel moeilijk zo niet onmogelijk een gelukkig bestaan te leiden. Er mogen en moeten inkomensverschillen bestaan in de samenleving maar een samenleving zonder armoede moet een doel blijven. Meer geld zorgt voor meer geluk, vooral omdat men meer kan doen, relaties aangaan enz. Te veel geld maakt vaak ongelukkig, maar dat heeft dan meestal te maken met hoe men met dat geld en met elkaar omgaat.

Ten tweede een goede gezondheid. Ik heb het dan niet over perfecte gezondheid maar over een toestand die toelaat dagdagelijks te functioneren, te participeren, te ondernemen, te creëren en te leren. We hebben dat in de hand door onze leefstijl, die zeker niet ascetisch moet zijn, maar die wel gunstig is voor lichaam en geest. Mensen, ik kan u niet genoeg op het hart drukken dat we ons het best wapenen tegen een nieuwe golf door ons lichaam en onze geest samen te verzorgen. Pas op, af en toe een Corsendonk of zelfs een pak friet kan en mag. Het is je doordeweekse leefstijl die onze gezondheid en onze immuniteit beschermt.

We hebben voor die gezondheid ook een kwaliteitsvolle en toegankelijke gezondheidszorg nodig, waarin ook de zorgverleners een goede kwaliteit van leven hebben. Dat zeg en schrijf ik al jaren.

Een andere belangrijke voorwaarde is het kunnen voldoen aan onze psychologische basisbehoeftes: voldoende autonomie, betrokkenheid en competentie ervaren.

Wanneer anderen je dagelijks opdragen wat te doen en te laten ervaar je geen autonomie. Let wel, voor autonomie is er een wederkerigheid nodig: elkaar de nodige autonomie gunnen en ze niet helemaal zelf opeisen. We zien overigens dat egoïstisch ingestelde mensen minder gelukkig zijn.

Betrokkenheid heeft te maken met de manier waarop we elkaar bejegenen: met warmte en vriendelijkheid of met afstandelijkheid. Ook hier is er uiteraard wederkerigheid: hoe meer warmte we geven hoe meer we er zullen terugkrijgen.

En competentie heeft te maken met hoe bekwaam we ons voelen in onze dagdagelijkse bezigheden. We zijn allen geboren met bepaalde talenten, en die kunnen worden ontwikkeld door iedereen kwaliteitsvol onderwijs te laten genieten. En als we die talenten volop kunnen aanspreken dan worden we daar gezamenlijk beter van. Geef mensen een pluim en ze krijgen vleugels, is een spreuk van de Bond zonder Naam. Door elkaar te helpen en te waarderen, door een schouderklopje nu en dan ontwikkelen we ons talent, ten dienste van onszelf en dat van anderen.

Geluk is niet doen waar je zin in hebt maar zin geven aan wat je doet.

Het laatste bouwblok is de kracht van onze geest. Net zoals we ons lichaam kunnen trainen kunnen we ook onze geest trainen. Dat kan met meditatie, mindfulness, of gewoon door het luisteren naar of spelen van mooie muziek, of in de tuin werken. Ieder moet daar wel zijn ding in vinden. Het is zoals met het trainen van ons lichaam: de ene doet dat liever met wandelen, de andere fietst liever, of zwemt graag. Zo is dat ook met het trainen van onze geest.

Belangrijk is vooral ook om de geest de nodige rust te gunnen. Zet geregeld de smartphone eens af, schakel alle stimuli uit. Op die manier trainen we onze neocortex, dat deel van de hersenen dat instaat voor nuance, reflectie en ratio.

Bij velen heeft de neocortex het laten afweten. Door foute conditionering herhalen ze dagelijks negatieve gedachten, zoals “de wereld is om zeep”, “het is nooit goed als ik iets doe”, “waarom moet mij dat altijd weer overkomen”, “ik haat wachten in de rij” en ze zijn zich daar niet meer van bewust. Het probleem is dat ons instinct al die negativiteit als een gevaar ervaart en erop reageert met vechten, vluchten of verstoppen: men raakt voor het minste geïrriteerd, zelfs agressief, of men vlucht in kicks en verslavingen of men raakt in burn-out. Om dat patroon te doorbreken moeten we meer macht geven aan de neocortex. Dus als u later vandaag of de komende dagen in een woordenwisseling terecht komt en de gemoederen raken opgehitst vooral bij uw gesprekspartner kan u deze altijd daarop aanspreken: “wat is dat met uw neocortex zeg, die is zeker niet in vorm?” Succes gegarandeerd.

Het goede nieuws: ons brein is plastisch, er is neuroplasticiteit. Elke mens is een meesterwerk in uitvoering, zei Desmond Tutu ooit. Dus nagenoeg ieder van ons kan verbeteren, zelfs … Nee, ik had me voorgenomen zijn naam niet uit te spreken.

Beste allen, ik ben deze lezing begonnen met jullie te bedanken. Maar ik wil ook mijn dankbaarheid betonen aan de vele mensen die me gesteund hebben, die dezelfde visie deelden en delen. In de eerste plaats mijn lieve vrouw Christel en onze vier schitterende kinderen. Tijdens deze crisis heb ik enorm veel steun gehad van hen. Ik probeer – dank zij hen – steeds opnieuw de moed te vinden om me in te zetten voor een betere samenleving.

Ik heb ook het genoegen gehad veel nieuwe mensen te mogen leren kennen, mensen met een goede visie op onze samenleving, die zich niet zomaar conformistisch laten meezeulen, die een alternatief te bieden hebben dat we zo broodnodig hebben. Daar is dat Brood weer, en ja, waarom niet met Spelen erbij, want een gelukkig bestaan is niet saai, integendeel.

Gelukkige mensen zijn positief en hartelijk en kunnen zich ook zeer goed amuseren. Gilbert Cesbron schreef ooit: geluk kan je vermenigvuldigen door het te delen. Hij had gelijk.

Beste mensen, zorg goed voor uzelf en voor elkaar. Dank u!

[begin]